Bayangkan seorang pesakit diberi sebiji pil.
Dia telan.
Beberapa ketika kemudian dia berkata:
“Rasa sakit dah kurang.”
Ada satu masalah.
Pil itu tidak mengandungi bahan ubat aktif yang sepatutnya menghasilkan kesan tersebut.
Jadi siapa yang “merawat” pesakit itu?
Pil?
Doktor?
Otak?
Atau seluruh situasi yang berlaku di sekeliling rawatan?
Selamat datang kepada salah satu fenomena paling menarik dalam penyelidikan perubatan: placebo effect.
Placebo biasanya merujuk kepada intervensi yang tidak mempunyai komponen terapeutik khusus yang sedang diuji, manakala placebo effect merujuk kepada perubahan yang boleh berlaku berkaitan konteks rawatan, jangkaan, pembelajaran dan mekanisme psikobiologi lain.
Perkara ini sering disalah faham.
Placebo effect bukan bermaksud:
“Semua penyakit cuma dalam kepala.”
Bukan.
Ia juga tidak bermaksud seseorang boleh membuang rawatan perubatan yang diperlukan dan menggantikannya dengan keyakinan positif.
Itu boleh berbahaya.
Apa yang penyelidikan tunjukkan ialah jangkaan terhadap rawatan dan pengalaman seseorang ketika menerima rawatan boleh mempengaruhi sesetengah simptom dan respons fisiologi melalui mekanisme otak dan tubuh.
Ambil contoh kesakitan.
Kesakitan bukan sekadar isyarat lurus daripada bahagian badan ke otak seperti wayar loceng rumah.
Pengalaman sakit dipengaruhi oleh pemprosesan saraf yang kompleks.
Jangkaan seseorang bahawa rawatan akan membantu boleh mempengaruhi bagaimana pengalaman tersebut diproses.
Maka sebuah pil kosong tidak mempunyai kuasa magik.
Ia tidak bangun tengah malam lalu berbisik:
“Aku sebenarnya ubat.”
Yang berubah ialah respons manusia terhadap konteks rawatan.
Cara rawatan diberikan.
Apa yang dijangka akan berlaku.
Pengalaman rawatan terdahulu.
Hubungan antara isyarat tertentu dengan rasa lega.
Semua itu boleh menjadi sebahagian daripada mekanisme placebo.
Salah satu mekanisme penting ialah expectation atau jangkaan.
Jika seseorang benar-benar menjangka sesuatu rawatan akan mengurangkan simptom, jangkaan itu boleh terlibat dalam respons yang dialaminya.
Mekanisme lain ialah conditioning.
Bayangkan seseorang berkali-kali menerima ubat sebenar dalam bentuk pil tertentu dan kemudian tubuhnya terbiasa mengaitkan ritual tersebut dengan perubahan tertentu.
Dalam keadaan eksperimen tertentu, sebahagian daripada respons tersebut boleh dipengaruhi oleh isyarat yang telah dipelajari.
Otak rupanya bukan sekadar membaca arahan.
Dia suka membuat ramalan.
Kadang-kadang terlalu bersemangat.
Ada juga saudara yang kurang menyenangkan kepada placebo: nocebo effect.
Jika placebo sering dikaitkan dengan jangkaan positif, nocebo melibatkan keadaan apabila jangkaan negatif boleh menyumbang kepada pengalaman simptom atau kesan negatif.
Contohnya, seseorang yang sangat menjangkakan kesan sampingan tertentu mungkin menjadi lebih peka terhadap sensasi tubuh yang berkaitan dengannya.
Ini tidak bermaksud simptom itu “pura-pura”.
Pengalaman manusia tetap nyata.
Yang menarik ialah bagaimana jangkaan dan konteks boleh mempengaruhi pengalaman tersebut.
Sebab itulah penyelidikan placebo sangat penting dalam clinical trial.
Apabila penyelidik mahu mengetahui sama ada sesuatu rawatan benar-benar berkesan melebihi faktor konteks dan jangkaan, kumpulan placebo boleh digunakan sebagai sebahagian daripada reka bentuk kajian yang terkawal.
Kalau tidak, kita mungkin tersilap menganggap semua perubahan selepas rawatan berpunca daripada bahan aktif rawatan itu sendiri.
Bayangkan seseorang makan tablet.
Sakit berkurang.
Kita terus jerit:
“Tablet ini hebat!”
Kemudian ahli statistik di belakang bilik batuk perlahan.
“Err… ada kumpulan kawalan?”
Sunyi.
Inilah sebab metodologi penting.
Placebo effect juga tidak mempunyai kekuatan yang sama terhadap semua keadaan atau semua outcome. Ia bukan ubat universal dan tidak boleh menggantikan rawatan yang terbukti diperlukan.
Namun, fenomena ini membuka tingkap menarik kepada hubungan antara minda, otak, tubuh dan konteks sosial rawatan.
Sebuah ritual yang sangat mudah seperti bertemu doktor, menerima sesuatu yang kelihatan seperti rawatan dan menjangkakan perubahan boleh mencetuskan rangkaian proses yang jauh lebih kompleks daripada rupa luarnya.
Itulah misterinya.
Bukan kerana pil kosong mempunyai kuasa tersembunyi.
Tetapi kerana manusia bukan mesin yang bertindak balas hanya kepada molekul.
Kita turut bertindak balas kepada pengalaman, jangkaan dan makna.
Dan kadang-kadang, benda paling pelik di dalam kabinet ubat bukanlah apa yang terdapat di dalam pil.
Ia ialah apa yang otak menjangka pil itu akan lakukan.
Rujukan semakan fakta: Theodosis-Nobelos, Filotheidou dan Triantis mengenai mekanisme placebo; serta umbrella review tentang mekanisme placebo dan nocebo dalam intervensi farmakologi.
